Je vindt in een oude akte een perceel van drie morgen, of in een rekening tien el laken. De getallen zijn leesbaar, maar hoeveel land of stof werd er werkelijk bedoeld? Bij oude Nederlandse maten hoort naast de eenheid nog een tweede vraag: waar en wanneer werd ermee gemeten?
Een el uit de ene stad hoefde niet even lang te zijn als een el uit de andere. Zelfs binnen één plaats konden verschillende maatstelsels naast elkaar bestaan. Een historische maatnaam is daardoor een aanwijzing die je moet onderzoeken.
Dezelfde naam, een andere meetlat
Lokale gebruiken bepaalden lange tijd hoe goederen werden gemeten. Dat werkte zolang koper en verkoper dezelfde afspraken kenden. Zodra handelswaar, documenten of mensen zich tussen plaatsen verplaatsten, werd het lastiger. Een hoeveelheid die op papier gelijk bleef, kon in de praktijk veranderen.
De databank van het Meertens Instituut laat die verschillen concreet zien. Hieronder staan enkele daarin vermelde ellen. Het zijn voorbeelden uit historische opgaven; de tabel bepaalt niet welke el in iedere afzonderlijke akte werd gebruikt.
| Plaats | Vermelde lengte |
|---|---|
| Utrecht | 0,685 m |
| Haarlem | 0,698 m |
| Groningen | 0,669 m |
Wat betekent zo’n klein verschil bij een aankoop?
Neem als rekenvoorbeeld een bestelling van twintig el stof. Met de Utrechtse waarde uit de tabel kom je op 20 × 0,685 = 13,70 meter. Gebruik je de vermelde Haarlemse waarde, dan wordt het 20 × 0,698 = 13,96 meter.
Het verschil bedraagt 26 centimeter. Bij honderd el zou dat al 1,30 meter zijn. Dit voorbeeld is door ons samengesteld om het effect te laten zien; het beschrijft geen specifieke historische transactie. Eerst moet vaststaan welke meetlat bij het document hoort. Daarna kun je de uitkomst met de gebruikelijke lengtematen omrekenen.
Roede en morgen: opletten bij grond
Bij land kom je onder meer de roede en de morgen tegen. Let vooral op het verschil tussen een roede als lengtemaat en een vierkante roede als oppervlaktemaat. Een lengte kwadrateren verandert ook het effect van een afwijking.
Stel, uitsluitend ter illustratie, dat je voor een vierkante roede ten onrechte een zijde van 4 meter gebruikt in plaats van 3,8 meter. Je berekent dan 16 m² in plaats van 14,44 m². De zijde is ruim 5% te groot, maar de berekende oppervlakte bijna 11%. Een bescheiden vergissing in de lengtemaat kan dus flink doorwerken in de oppervlakte.
Ook een morgen heeft zonder plaatselijke context geen vaste waarde. De naam wordt in verband gebracht met de hoeveelheid land die in een ochtend kon worden bewerkt. Daaruit kun je geen universele oppervlakte afleiden: grondsoort, werkwijze en plaatselijke afspraken verschilden.
Zo onderzoek je een maat in een oud document
- Noteer de plaats en datering. Ook de herkomst van de opsteller kan van belang zijn.
- Lees het onderwerp van de transactie. Textiel, bouwmateriaal, graan en grond kunnen eigen maatgebruiken hebben.
- Zoek de volledige aanduiding. Woorden als Rijnlands, Amsterdams, stadsmaat of landmaat kunnen de doorslag geven.
- Controleer de bron achter een omrekenwaarde. Kijk of de waarde bij dezelfde periode en toepassing hoort.
- Bewaar de oorspronkelijke hoeveelheid. Schrijf naast je moderne berekening ook welke historische waarde je hebt aangenomen.
Heb je de juiste historische oppervlakte vastgesteld, dan kun je die met moderne oppervlaktematen verder uitdrukken. Zo blijft zichtbaar welke stap historisch onderzoek is en welke stap een gewone berekening.
Bron en verder zoeken: De oude Nederlandse maten en gewichten van het Meertens Instituut. De databank is op plaats en soort maat te doorzoeken en vermeldt ook varianten en bronnotities.